Niemcy założyli obóz w 1940 roku w koszarach na przedmieściach okupowanego Oświęcimia. Do 1945 roku rozrósł się w kompleks trzech głównych części i kilkudziesięciu podobozów, w którym zamordowano około 1,1 miliona osób, w tym około miliona Żydów, a także Polaków, Romów, jeńców radzieckich i innych. Wyzwolenie nastąpiło 27 stycznia 1945 roku, a data ta jest dziś Międzynarodowym Dniem Pamięci o Ofiarach Holokaustu.
Auschwitz I
Dawne koszary z ceglanymi blokami, bramą z napisem Arbeit macht frei, ścianą śmierci i pierwszą komorą gazową. W blokach mieszczą się wystawy stałe, w tym pomieszczenia z rzeczami odebranymi deportowanym: włosami, walizkami, butami, protezami i naczyniami. To ta część robi najsilniejsze wrażenie na większości odwiedzających.
Birkenau
Trzy kilometry dalej Auschwitz II-Birkenau zajmuje 175 hektarów, z bramą i torami wjeżdżającymi w środek obozu, rampą selekcyjną, drewnianymi i murowanymi barakami oraz ruinami czterech komór gazowych i krematoriów, wysadzonych przez Niemców przed ewakuacją. Skala jest tu argumentem: dopiero przejście przez cały teren pokazuje, o czym mowa.
Jak zwiedzać
Wstęp jest bezpłatny, ale wejście wymaga wcześniejszej rezerwacji karty wstępu przez stronę muzeum, i w sezonie miejsca kończą się z tygodniowym wyprzedzeniem. W godzinach największego ruchu wejście jest możliwe wyłącznie z edukatorem; zwiedzanie z przewodnikiem trwa 3,5 godziny dla obu części. Między Auschwitz I a Birkenau kursuje bezpłatny autobus.
Zasady
Muzeum prosi o strój i zachowanie odpowiednie do miejsca pamięci. Nie wolno wnosić dużych plecaków, nie robi się zdjęć w sali z włosami ofiar ani w piwnicach bloku 11, a fotografowanie się w pozach, na torach i przy bramie jest w oczywisty sposób nie na miejscu — muzeum wielokrotnie apelowało o to publicznie. Nie zaleca się przyprowadzania dzieci poniżej czternastego roku życia.
Inne miejsca
Majdanek pod Lublinem zachował się najpełniej ze wszystkich obozów, bo Niemcy nie zdążyli go zatrzeć. Treblinka, Sobibór i Bełżec były obozami zagłady akcji Reinhardt, całkowicie rozebranymi; dziś są to symboliczne pomniki w lesie i czyta się je zupełnie inaczej.
Praktyka
Oświęcim leży 70 kilometrów od Krakowa, godzinę autobusem albo pociągiem. Wiele biur sprzedaje wycieczki jednodniowe łączone z Wieliczką; łączenie tych dwóch miejsc w jednym dniu bywa krytykowane i warto się nad tym zastanowić.